Proseslerde açığa çıkan toz ve sağlığa etkileri

0

Çelik Tatar 1DR. ÖĞR.ÜYE. ÇELİK TATAR

Dokuz Eylül Üniversitesi Mühendislik Fakültesi                                                              Maden Mühendisliği Bölümü Maden Mekanizasyonu ve                                        Teknolojisi Anabilim Dalı

DOÇ. DR. DURSUN ALİZOROĞLU

Sağlık Bilimleri Üniversitesi, Dr. Suat Seren Göğüs Hastalıkları ve                          Cerrahisi Eğitim ve Araştırma Hastanesi,                                                                    Göğüs Hastalıkları Uzmanı

 

Eğer tozlar ve dumanlar olmasaydı insanlar bin sene yaşardı.

İbni Sina

PROSESLERDE AÇIĞA ÇIKAN TOZ VE SAĞLIĞA ETKİLERİ 

  1. Giriş

İnce parçacıklara bölünmüş, asılı hale gelmiş malzemeler olan toz, dökme malzeme taşıyan işletmelerin en büyük kaygılarından biri haline gelmektedir. Toz; proseste, tesiste, çalışan performansında, toplum sağlığın ve tesisi çevreleyen komşularla ilişkilerde problemlere neden olur. Bu yüksek kaygı seviyesi, tozun tesis dışından döküntüye oranla daha görünür olmasından kaynaklanabilir. Döküntü daha sınırlıdır tesisin içindeki işleri etkiler bir işletmenin konveyörlerinden veya kırıcılarından yükselen bir asılı toz bulutu dışarıdakiler tarafından görülebilir ve sağlık, güvenlik, komşuluk ilişkileri ve düzenleyici uyumda problemlere neden olabilir.

Giderek artan asılı toz belasıyla başarılı bir şekilde savaşmak için tozun nasıl oluştuğu, tozun sonuçlarının nelere mal olduğu, hangi kurumların tozu izlediği, tozun nasıl ölçüldüğü ve tozla savaşmak için hangi yöntemlerin mevcut olduğu bilinmelidir. Hem malzeme döküntüsü hem de asılı toz kontrol altına alındığında işletme daha temiz daha güvenli ve daha verimli olacaktır.

  1. Toz nedir?

Toz, kömür, tahıl, ağaç, mineraller, metaller, cevherler, maden ocaklarından çıkarılan taşlar gibi organik veya inorganik maddelerin; doldurulma ve boşaltılmaları, taşınmaları, delinmeleri, taşa tutulmaları, çarpılmaları, püskürtülmeleri, öğütülmeleri, patlatılma ve dağıtılmaları ile meydana gelen ve kendisinden hasıl oldukları maddelerle aynı bileşimde olan veya olmayan ve hava içerisinde dağılma veya yayılma özelliği gösteren 0,5-150 mikron büyüklükte olan katı parçacıklarıdır. Uzunca süre havada asılı olarak durabilen maddeciklerdir.

Patlayıcı Toz: Havada okside durumunda bulunan ve şekli, boyutu, hacmi gözetilmeksizin ortamda asılı vaziyette bulunan, patlama, parlama tehlikesi bulunan, yanma durumunda olan katı madde partikülleridir.

Yanmanın kimyasal reaksiyonu:Yakıt+oksijen oksidasyon + ısı

Toz patlamaları ise oksijen etrafındaki partiküllerin yanmasıyla reaksiyon oluşturarak başlar. Bu alevler o kadar hızlı yayılırlar ki insanlar kendilerini korumaya vakit bulamazlar.

Toz Patlaması Oluşabilmesi İçin Gerekli Koşullar

  • Yanıcı bir materyal olması.
  • Tarım ve gıda ürünleri gibi organik maddeler.
  • Plastik, Pestisit, ve pigment gibi sentetik organik maddeler.
  • Kömür, metaller, alüminyum, çinko, magnezyum ve demirin bulunduğu ortamlar.
  • 0,5 mm’nin altındaki her toz parçası patlayıcı durumundadır.
  • Toz parçacıklarının havada asılı olması gerekir.
  • Yeterli oksijenin ortamda bulunması.
  • Tozun çok fazla kuru olması.

Tane büyüklükleri 150 – 50 mikron arasındaki tozlar:

*Kuvvetli ışıkta çıplak gözle görülür,

*Kolay kolay solunum sistemine giremezler, girseler de üst solunum yollarında tutulurlar.

Tane büyüklükleri 50 – 5 mikron arasındaki tozlar:

*Üst solunum yollarında tutulabilen tozlardır,

*Üst solunum yollarındaki nemli ortamda birikirler,

*Tozun cinsine göre üst solunum yolu hastalıklarına sebep olurlar.

Tane büyüklükleri 5 – 0,5 mikron arasındaki tozlar:

*Akciğerlere kadar ulaşabilen tozlardır,

*Alveollerde toplanırlar,

*Çalışanlar için en zararlı ve tehlikeli olan tozlardır.

Tane büyüklükleri 0,5 mikrondan küçük olan tozlar:

Vücut için genellikle zararsız olan tozlardır. Çünkü hava yoluyla vücuda girip çıkarlar.

MAK değer: Çeşitli kimyasal maddelerin iş yeri havasında bulunmasına müsaade edilen ve orada günde 8 saat çalışacak olanların sağlıklarını bozmayacak olan azami miktarlarına MAK değer denir.

Hacim birimi ppm(cm3/m3),

Ağırlık birimi mg/m3,

ESD (TWA) : 8 saatlik referans zaman dilimine göre ölçülen veya hesaplanan zaman ağırlıklı ortalama değer.

Maruziyet Süresi,

Yükümlülük süresi,

Tozlu ortamda çalışanların gördüğü zarar derecesi; tozlu ortamda çalışılan süre, tozun kompozisyonu, toz miktarı, tozun tane boyut dağılımı ve toza karşı kişisel hassasiyete bağlı olarak değişmektedir. Tozun tane boyu dağılımı önemli bir etkendir. Zira belirli bir boyut aralığındaki tozlar toz hastalıklarına neden olmaktadır. Tozun 5,0 pm’ den daha büyük olanları solunum organları tarafından tutulmakta ve zamanla dışarı atılmaktadır. Bu nedenle tozun alveollere en fazla nüfuz edebilen büyüklükleri önem kazanmaktadır. Solunabilir toz olarak bilinen bu boyutların 0,2-0,5 gm arasında olduğu, ancak pratikte 5 gm’ nin altındaki toz tanelerinin zararlı olduğu kabul edilmiştir (Güyagüler ve Durucan, 1985 ).

  1. Toz çeşitleri

İş güvenliği açısından toz çeşitleri iki başlıkta incelebilir.

A) Yapılarına göre kimyasal tozlar

1-Organik tozlar

*Bitkisel Kökenli Tozlar (Pamuk, tahta, un, saman, bitki tohumları vb.)

*Hayvansal Kökenli Tozlar (Tüy, saç. Deri vb.)

*Sentetik Bileşenlerin Tozları (DDT, plastik, reçine, lastik vs.)

2-İnorganik tozlar

*Metalik Tozlar (Demir, Cu, Al, Zn. Pb. vb)

*Metalik Olmayan Tozlar (Kükürt vb.)

3-Kimyasal bileşenlerin tozları

(Çinkooksit, manganezoksit, cam. vb.)

4Doğal bileşenlerin tozları

(Mineraller, killer, maden cevheri vb. )

B) Biyolojik etkili tozlar

1-Fibrojenik tozlar

Fibroz’a yol açan tozlar;

Silis(kuvars), Silikatlar (asbest, talk, mika), Berilyum Cevheri, Kalay Cevheri, Bazı demir cevherleri, Kömür (antrasit, bitümlü kömür)

2-Toksik tozlar 

Kronik ve akut zehirlenmelere yol açarlar. Kan yapıcı organlarda etkin rol oynarlar.

3-Kanserojen tozlar

Kansere sebep olan toz grubudur.

Radyum, asbest, arsenik ve bileşenleri, berilyum, kromatlar (kalsiyum-potasyum-sodyum-), nikel ve bileşikleri (nikel oksit, nikel sülfit)

4-Radyoaktif tozlar

α ve β ışınları nedeniyle zararlı olanlar

Uranyum, radyum ve toryum cevherleri.

5-Allerjik tozlar

Dönemsel olarak beliren insanlarda solunum ile ilgili hastalıklara yol açan, alerjiye sebebiyet veren tozlardır. Hayvan yemleri, ot, tahıl, pamuk, keten, kenevir, un vb.

6-İnert tozlar

İnsan vücudunda birikip herhangi bir duruma yol açmayan toz grubudur. Titandioksit, baryum bileşenleri, kireçtaşı, mermer, alçı tozları vb.

İşyerindeki toksik tozları sınıflamak gerekirse;

*Mesleki Akciğer Toz Hastalıklarına Neden Olan Tozlar

*Mesleki Cilt Hastalıklarına Neden Olan Tozlar

*Alerjik Etki Gösteren Tozlar

*Sistemik Toksik Etki Gösteren Tozlar

*Mesleki Akciğer Toz Hastalıklarına Neden Olan Tozlar

*Mesleki Cilt Hastalıklarına Neden Olan Tozlar

*Alerjik Etki Gösteren Tozlar

*Sistemik Toksik Etki Gösteren Tozlar

*Mesleki Kanserlere Neden Olan Tozlar

  1. Proseslerde toz oluşumu

En çok toza maruz kalınan işler aşağıdaki gibidir.

  • Yol, Tünel ve baraj yapımı işleri
  • Çimento sanayi
  • Tahıl siloları, un değirmeni ve un fabrikaları
  • Ağaç doğrama ve mobilya işleri
  • Kumlama ve raspa işleri
  • Depolama ve yüzeylerin işlenmesi
  • Patlatma, kırma, delme ve öğütme işleri
  • Maden ocakları (Resim 1)
  • Döküm işleri (kum ve grafit)
  • Porselen sanayi,
  • Tuğla ve kiremit sanayi
  • Mermer sanayi
  • Kaynak işleri
  • Pamuklu dokuma sanayi ve çırçır sanayi
  • Sigara sanayi
  • Metal sanayi
  • Demir ve çelik endüstrisi
  • Nakliyat,
    Resim 1: Madencilikte toz oluşumu

    Resim 1: Madencilikte toz oluşumu

    Toz, bir endüstriyel işletmenin kalitesini ve verimini etkiler. Tesisi ve muhtemelen mamul ürünü dahi kirletir. Toz; hassas aletlerin ve sensörlerin üzerine çökerek, aletlerin bir prosesi izleme yeteneğine zarar verebilir. Operatörler tarafından sağlanan verilerin yanlış olmasına neden olur. Demir cevherin sinteri ve peletleme tesisleri gibi bazı endüstriyel işletmelerde prosesteki malzeme tozu sonuçları olumsuz yönde etkileyen kirletici bir maddedir.

    Başka bir asılı toz tehlikesi de mal hasarı kategorisine girer. Eğer bir malzeme aşındırıcıysa tozu da aşındırıcıdır. Asılı toz, bir işletme içerisindeki her yüzeye çöktüğünden işletme çapında korozyon nedeniyle büyük hasar olasılığı vardır. Asılı toz motor ve pompaların hava girişlerinden içeri çekilerek bu kritik ve pahalı ekipmanların erken arızasına yol açar.

    1. Toz ölçümü

    Meslek ile alakalı toz ölçümü yapılarak toz maruziyet seviyesi ölçülmelidir. Toz ölçümünde kullanılan aletler iki temel ilke ile çalışırlar:

    Tartım: Belirli bir hava miktarındaki toplam toz ayrılarak tartılır ve mgr/cm3 olarak hesaplanır. Kişisel toz ve ortam toz.

    İri tanelerin etkisi önemlidir ve büyük hatalar doğabilir. Bu durumu önlemek için daha başlangıçta 5 mikrondan büyük taneler ayrılır ve tartım yapılır.

    Sayma: Bir cam levha üzerine toplanan toz ayrılır ve 5 mikrondan küçük olanlar sayılarak tane/cm3 cinsinden hesaplanır.

    Toz ölçümünde kullanılan aletler;

    Konimetre

    Filtreli aletler

    Gravimetrik Ölçüm

    Isısal çökeltici

    Tindalometre

    Elektrostatik Presipitatör

    Radyasyon Dedektörü

    Yüzeysel Toz Ölçüm Cihazları(Toz Kovaları)

    Toz ölçüm yöntemleri;

    Gravimetrik Ölçüm

    Radyometri / ß Işını Absorbsiyonu

    Reflektometri / Siyah Duman

    Nefhelometri / Işık kırınımı

    Piezoelektrik terazi yöntemi

    1. Dozimetrik Toz Ölçümü
    2. Çevre Havası Toz Ölçümü: Çevre Kanununca Alınması Gereken İzin ve Lisanslar Hakkında Yönetmelik içeriğinde geçen (Maden Ocakları, Asfalt Plant Tesisleri vb…), Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği kapsamında hava kalitesi ölçümleri gerçekleştirilmektedir.
    3. PM 10 Ortamda Toz Ölçümü: Partikül Madde (PM10) Partikül madde terimi, havada bulunan katı partiküller ifade eder. Bu partiküllerin tek tip bir kimyasal bileşimi yoktur. Katı partiküller insan faaliyetleri sonucu ve doğal kaynaklardan, doğrudan atmosfere karışır. Atmosferde diğer kirleticiler ile reaksiyona girerek PM’ yi oluşturur ve atmosfere verilirler. (PM10 10µm’ nin altında bir aerodinamik çapa sahiptir) PM10 için gösterilebilecek en büyük doğal kaynak yollardan kalkan tozlardır. Diğer önemli kaynaklar ise trafik, yakma motorları, kamyonlara çakıl, kum ve toprak gibi maddelerin yüklenmesi ve ardından boşaltılması. Kömür ve maden ocakları, inşaat alanları ve taş ocakları.
    4. Çöken Toz Ölçümü: Hava Kalitesi Dağılım Modellemesi ile ölçümü yapılır.Toz

    Toz Ölçümleri (R.G. Tarih: 11.01.1974 ve Sayı: 14765) İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü, (R.G Tarihi: 24.12.1973 ve Sayı: 14752) Parlayıcı, Patlayıcı, Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalışılan İşyerlerinde ve İşlerde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük, (R.G. Tarih: 05.11.2013 Ve Sayı: 28812) Tozla Mücadele Yönetmeliği, NIOSH (Ulusal Mesleki Sağlık ve Güvenlik Enstitüsü), OSHA (Mesleki Sağlık ve Güvenlik Kurumu)gibi Ulusal ve Uluslararası mevzuatlardan yararlanılarak,

    Çevre Havası Toz Ölçümleri Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Çevre Ölçüm ve Analizleri Yeterlik Belgemiz ve TÜRKAK akreditasyonumuz kapsamında, (R.G. Tarihi: 03.07.2009 ve Sayı: 27277) Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği gibi ilgili Ulusal ve Uluslararası Mevzuat dahilinde,

    PM10 Ölçümleri (R.G Tarih: 03.07.2009 ve Sayı:27277) Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği, gibi Ulusal mevzuatlardan yararlanılarak, konusunda uzman personel tarafından gerçekleştirilmelidir.

    Dozimetrik Toz Ölçüm (R.G. Tarihi: 11.01.1974 ve Sayı: 14765) İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü, (R.G Tarihi: 24.12.1973 ve Sayı: 14752) Parlayıcı, Patlayıcı, Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalışılan İşyerlerinde ve İşlerde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük, (R.G. Tarih: 14.09.1990 ve Sayı: 20635)Maden ve Taşocakları İşletmelerinde ve Tünel Yapımında Tozla Mücadeleyle İlgili Yönetmelik, NIOSH (Ulusal Mesleki Sağlık ve Güvenlik Enstitüsü), OSHA (Mesleki Sağlık ve Güvenlik Kurumu) gibi Ulusal ve Uluslararası mevzuatlardan yararlanılarak, konusunda uzman personel tarafından gerçekleştirilmelidir.

    1. Sağlığa etkileri

    Çevresel ve mesleksel toz maruziyetinden genellikle akciğerler etkilenmekte ve oluşan hastalıklar pnömokonyoz (akciğer toz hastalığı) olarak adlandırılmaktadır (Resim 2). Pnömokonyoz  silikoz,  asbestoz,  kömür  işçisi pnömokonyozu (KİP) vb. birçok patolojinin genel adıdır. Akciğer toz hastalıklarının içinde en bilineni silikozisdir. Toza bağlı gelişen  hastalıkların hepsinde akciğerde toz birikimi ve buna bağlı fibrozis oluşumu söz konusu değildir. Bu nedenle son zamanlarda pnömokonyoz yerine ‘mesleki akciğer hastalıkları’ tanımı kullanılmaktadır (9)

    Resim 2: Sağlıklı ve hastalıklı akciğer

    Resim 2: Sağlıklı ve hastalıklı akciğer

    14.09.1990 tarih ve 20635 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Maden ve Taşocakları İşletmelerinde ve Tünel Yapımında Tozla Mücadeleyle İlgili Yönetmelikte ise Pnömokonyoz–Akciğer Toz Hastalığı, “akciğerde toz birikmesi ve buna karşı dokusal tepkime sonucu oluşan akciğer hastalığı” olarak tanımlanmıştır.

    Akciğerlerde gelişen doku reaksiyonu tozun tipine bağlı olarak değişir. Kömür tozu gibi karbon ağırlıklı tozlarla kömür işçisi pnömokonyozu, kuvars/silisyum ağırlıklı tozlarla silikozis, asbest karışımlı tozlarla asbestozis gelişir. Bunlar en yaygın, ağır ve ilerleyici pnömokonyozlardır. Akciğerlerde gaz değişiminin olduğu alanlarda geri dönüşü olmayan fibrozis (nasırlaşma) oluştururlar (Resim 3). Normal yapı ve fonksiyonunu kaybeden bu alanlarda solunan havadaki oksijenin kana geçişi gerçekleşemez. Kronik ve ilerleyici solunum yetmezliği ile ağır ve ölümcül bir klinik tabloya neden olur.

    Resim 3: Komplike pnömokonyozlu bir kömür işçisi akciğer filmi. İki taraflı üst lob posterior ve alt lob apikal segmentleri etkileyen hilusa doğ.ru yayılan major opasiteler(9)

    Resim 3: Komplike pnömokonyozlu bir kömür işçisi akciğer filmi. İki taraflı üst lob posterior ve alt lob apikal segmentleri etkileyen hilusa doğru yayılan major opasiteler(9)

    Solunan tozların tane büyüklüğü genellikle 60 mikronun altındadır. Solunum yoluyla akciğerlerdeki alveollere kadar ulaşan ve orada birikerek pnömokonyoz yapan tozların tane büyüklükleri 0,5-5 mikron arasındadır. 5 mikron tane büyüklüğünden daha büyük olan tozlar üst solunum yollarında tutulur, alveollere kadar gidemez, çok küçük tozlar ise (0,5 mikrondan küçük) alveollere girse dahi öksürme ve aksırmalarla, akciğerlerin kendini temizleme metotlarıyla dışarı atılırlar.

    Pnömokonyozlar maluliyet, tazminat incelemesine tabi tutulan resmi mesleki solunum hastalıklarının yarısını oluştururlar.  Pnömokonyoz yapıcı işlerde çalışanlarda toz kontrol önlemlerinin alınma durumuna göre görülme sıklıkları %1 ile %50’ler civarındadır. Klinik belirtiler genellikle ilk maruziyetin başlamasından yıllar sonra görülür ve özgün değildir. Genel solunumsal yakınmalar ve bulgular şeklindedir.

    Tanıda çevre ve meslek öyküsü temeldir. Pnömokonyozla uyumlu radyolojik bulgular tanıyı destekler (Resim 3).  Bu radyolojik bulguların herhangi bir infeksiyon, malignite ya da başka bir patolojiye bağlı olmadığının gösterilmesi gerekir.

    Pnömokonyozlara özgü bir tedavi yoktur. Tedavi yaklaşımı temel olarak hastanın klinik bulgu ve yakınmalarını giderme için genel destek tedavisi şeklindedir. Bu nedenle tedavinin esası hastalıktan korunma olmalıdır.

    Pnömokonyozlarda ilk adım birincil korunmadır. Pnömokonyoz yapıcı iş yerlerinde toz’un kişinin solunum seviyesine çıkmasının önlenmesini kapsar.  Bunun dışında maruz kalınan tozun tipi, yoğunluğuna göre ortalama 2 yılda bir akciğer grafileri ile sağlık kontrolü yapılmalı, etkilenen çalışanların  maruziyetinin önlenmesi veya azaltılması yönünde önlemler alınmalıdır..

    Pnömokonyoz tanısı konulmuş kişilerin özellikle tüberküloz başta olmak üzere fırsatçı enfeksiyonlar, KOAH benzeri solunum yakınmaları ve bulguları, pnömotoraks, solunum yetmezliği nedeniyle bir göğüs hastalıkları merkezince yakın takipte olmaları uygundur.

    Pnömokonyoza ne kadar erken aşamada tanı konulursa akciğerlerde nasırlaşma, solunum yetmezliği o kadar geç olacaktır.  Bu nedenle pnömokonyoz yapıcı işlerde çalışanlarda uygun toz kontrol önlemlerinin yanında usulüne uygun erken tanı konulmuş kişilerin özlük haklarında kayba yol açmadan uygun koşullarda çalışmalarının sağlanması sosyal bir zorunluluktur(10).

    Kömür, tahta, ağaç, tahıl, mineraller, metaller, cevherler, maden ocaklarından çıkarılan taşlar gibi maddelerin elde edilmesi, taşınması, doldurulma ve boşaltılması, torbaların delinmesi, parçaların taşlanması, püskürtülmesi, öğütülmesi, ve bunlara benzer pek çok işler sonucu meydana gelen toz, bu işlemlerin yapıldığı endüstri alanlarında periyodik olarak kontrol edilmeli ve gerekli önlemler alınmalıdır..

    1. Önlemler

    Koruyucu politikanın gelişimi; kişisel korumayı temel alan politikalardan toplu korumayı öngören politikalara, buradan da bütüne yönelik korumayı temel alan ve riskin önlenmesine öncelik veren politikalara doğru olmuştur.

    Tozdan korunma politikalarının etkililik sıralaması:

    1. Risk: Seçme
    2. Risk: Kişisel koruma
    3. Risk: Toplu koruma
    4. Risk: Tam önleme

    1-seçme; duyarlı kişilerin riskle karşılaşmasının önlenmesidir.

    *yasal düzenlemelere uygunluk (çocuk-kadın çalışanlar)

    *tıbbi seçme: sağlığı uygun olmayanların ya da çalıştığı süre içinde uygun olmaktan uzaklaşmanın tespit edilmesi

    *mesleki seçme:işe ve/veya riske uygun eğitimi olmayanların işe alınmamaları

    *doğal seçme: işin gereklerini kişisel özellikleri sebebiyle yerine getiremeyecekler seçmeye katılmazlar

    2-kişisel korunma; toz vardır ve tozlu işlem sürmektedir, çalışan toza ve tozlu işleme karşı korunur.

    *kişisel korunma araçları: uygun toz maskesi, iş elbisesi, eldiven

    *tıbbi korunma: işe giriş ve periyodik kontroller ile iş sağlığı eğitimi

    *kişisel hijyen: sağlıklı içme ve kullanma suyu/yeterli beslenme imkanları/temizlenme ve dinlenme imkanları

    3-toplu koruma; risk ek yöntemlerle izole edilir

    *tozun yerel havalandırma ile ortamdan uzaklaştırılması,

    *ıslak çalışma yapılarak tozuma sınırlanır,

    *İş yeri ortamının nemlendirilmesi ile  tozun çökmesi hızlandırılır,

    *Genel havalandırma ile ortamdaki toz yoğunluğu azaltılır,

    *Tozlu işlemlerin işçi sayısının az olduğu zaman dilimlerinde (saat veya gün) yapılması sağlanır,

    *Tozlu işte çalışma süresi azaltılır

    4-Tam önleme; en etkili ve kalıcı yöntemdir. (Kaynağında önleme)

    *Yer değiştirme: tozlu olanın tozsuz olanla, zararlı olan maddenin zararsız ya da az zararlı olanla değiştirilmesi,

    *Makineleştirme: Tozlu işlemin çalışana değil, makineye yaptırılması veya kapalı sistemde yapılması,

    *Otomasyon: Tozlu işlemin çalışana değil, makineye yaptırılması veya iş yeri ortamından soyutlanmış bölmede yapılması,

    *Uygunlaştırma: İşletme binalarının çalışmaya ve tozlu üretime uygun hale getirilmesi veya üretimin ve iş organizasyonun toza uygun hale getirilmesi

    Taşımadaki toz emisyonları, tasarlanmış bir transfer sistemi etkili bir sızdırmazlık sistemi bir toz bastırma sisteminin eklenmesi ve/veya etkili bir toz toplama sisteminin kullanılmasıyla önemli ölçüde azaltılabilir.

    Toz kontrolünde göz önünde bulundurulacak ilk husus daima fiilen oluşturulan toz miktarının en aza indirilmesi olmalıdır. Tozun tamamen giderilmesi mümkün görünmese de, sistem tasarımında veya üretim tekniğinde üretilen toz miktarını azaltacak herhangi bir değişiklik göze alınmalıdır. Örneğin; eğer darbe alanına düşen malzeme akımı tarafından açığa çıkarılan enerji azaltılabilirse, malzemeye daha az enerji uygulanacak ve daha az toz parçacığı oluşturulacak veya çıkarılacaktır. Sonuç olarak, konveyör sistemlerini minimum malzeme düşüş mesafeleriyle tasarlamak en iyisidir.

    *Konveyörler arasındaki düşüşleri azaltmak

    *Malzemeyi, besleme yapılan bandın hareketiyle aynı yönde yüklemek

    *Malzeme yolunda büyük değişikliklerden sakınmak

    *Transfer noktasına giren ve noktadan çıkan hava akışını kontrol ederken yapışkan bir malzeme akımını sürdürmek

    Eğer bir işletme tozun asılı hale gelmesini engelleyemiyorsa onu kontrol etmenin yollarını bulmalıdır. Kontrol; asılı parçacıklar hapsedilerek, bastırılarak veya toplanarak gerçekleştirilebilir. Bir toz kontrol sistemi seçilmeden önce asılı tozun oluşmasına katkıda bulunan faktörleri anlamak gerekir.

    İnce taneli malzemelerin asılı hale gelip gelmeyeceğini belirleyen koşulları; hava hızı, parçacık büyüklüğü, ve dökme malzemelerin yapışkanlığıdır.

    *Toz oluşumu, dökme malzeme çevresindeki hava hızı azaltılarak en az indirilebilir.

    *Toz oluşumu dökme malzemenin parçacık büyüklüğü artırılarak en aza indirilebilir.

    *Toz oluşumu dökme malzemenin yapışkanlığı artırılarak en aza indirilebilir.

    1. Hukuki düzenlemeler

    1) 18 Yaşını bitirmemiş çocuklar çalıştırılamaz.

    2) Günde 7.5 saatten fazla çalışma yapılamaz.

    3) 14.9.1990 tarih ve 20635 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Tozla Mücadele Yönetmeliğinde 26.02.2000 tarih ve 23976 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan değişiklik ile ESD değerler şöyledir.

    Krizotil : 0,6 lif/cm3

    Diğer Türler ve asbest içeren kayaçlar: 0,3 lif/cm3

    4) 26.12.2003 tarih ve 25328 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan “Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik” te işveren, TWA  değerinin 0.1Lif/cm3’ü geçmemesini sağlayacaktır.

    1. Sonuç

    Tozu kontrol etmek için kullanılan sistemler arasında yakalama, bastırma ve toplama yer alır. Bu sistemler ayrı olarak veya birlikte kullanılabilir. Bu toz kontrolü yöntemlerinin herhangi birini gerçekleştirmek için kullanılabilir çeşitli teknik ve teknolojiler vardır.

    Tozla başarıyla savaşmak için herhangi bir dökme malzeme taşıma işletmesi kendi probleminin tüm yönlerini anlamalıdır. Bu yönler, sonuçları, kaynakları, ölçme ve kontrol yöntemlerini içerir. Bir işletme, kendi ihtiyaçlarına ve uygulamanın sınırlamalarına dayanarak en uygun çözümü seçmelidir. Hangi çözüm seçilirse seçilsin, işletme toz kontrol sistemini verimli çalışır halde tutmak için güvenlik ve bakım gereksinimlerinin bilincinde olmalıdır.

    Her sektörde işçi sağlığı ve iş güvenliğine yönelik gerekli tedbirler yeterince alınmadığı için her gün iş kazası ve meslek hastalıklarıyla karşılaşmaktadır. Gelişen teknolojiye bağlı olarak gerekli tedbirler alınmalı, iş yerlerinde İş Güvenliği Mühendisi bulundurulması için gerekli yasal düzenlemeler ülke koşulları göz önüne alınarak yapılmalı ve denetlenmelidir. Kullanılan araç, gereç ve yöntemlerdeki iyileştirmeler, güvenlik sistemlerinin otomasyon kontrollü olması ve sinyalizasyon sisteminin yaygınlaşmasıyla kaza riski ve iş kazaları azalacaktır.

    Alınması gereken önlemler;

    • Düzenli toz ölçümleri
    • Uygun havalandırma (Yerel-Genel)
    • Islak çalışma yöntemi
    • Periyodik kontrol muayeneleri (röntgen ve SFT)
    • İşe giriş muayenesi
    • Uygun kişisel koruyucu donanımların kullanılması
    • İşçilere gerekli eğitimin verilmesi

     

    KAYNAKLAR

    1. TATAR, Ç., TATAR, D., “A.L.’de Mekanize Kömür Madenciliğinde Oluşan Toz ve Gürültünün Ölçümleri ile Bunların Fizyolojik Etkileri”, Türkiye 7. Kömür Kongresi, Mayıs 1990, (1990): Zonguldak.
    2. Çalışma Yaşamında Sağlık Gözetimi Rehberi, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı
    3. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu
    4. Meslek Hastalıkları Rehberi, Çalışma Sosyal Güvenlik Bakanlığı
    5. https://prosafety.com.tr/hizmetlerimiz/kisisel-toz-ortam-toz-konsantrasyonu
    6. Saltoğlu, S., “Maden İşletmlerinde Toz ve Silikozla Mücadele”, İTÜ yayınları 1970,
    7. Güyagüler, T., Durucan, Ş., 1985, “ Ocak Tozları”, Yeraltı Kömür Madenciliğinde Çevre Sorunları ve Kontrol Yöntemleri Seminer El Kitabı, 55-57-58-77
    8. Martin Engineering “Foundations”
    9. Altın R. Pnömokonyozda radyolojik değerlendirme. Solunum 2004; 6: 303-308
    10. Akciğerde toz birikmesi: PNÖMOKONYOZ http://www.toraks.org.tr/halk/News.aspx?detail=2578

     

Share.

About Author

Leave A Reply

'